19. aldar götumynd miðbæjarins hefur verið mikið í umræðunni síðustu daga. Þar togast gjarnan á gróðasjónarmið og sjónarmið varðveislu. Í grein dagsins fjallar Erla Elíasdóttir um nútímann og fortíðina – ljótar og fallegar byggingar: Allir sem búið hafa í borginni okkar eða sótt hana heim hafa þannig tengsl við hin ýmsu kennileiti sem þar er að finna, og hlýtur miðbærinn af öllum borgarhlutum að státa af sem flestum slíkum stöðum. Hann er jú sá staður hvert flestir eiga sameiginlegt að gera sér skemmtitúra til lengri eða skemmri tíma, hvar í borginni eða utan hennar sem menn búa.Stundum hugsa ég um nútímann, og ég hugsa að mér finnist það erfitt. Bæði vegna þess hversu djúpt ég sjálf er í honum og þess hversu hratt ég fjarlægist hitt, sem skilgreinir hann. Ég hugsa um það hversu ólíkur uppvöxtur níu ára systur minnar hljóti að vera mínum eigin og velti því fyrir mér hvort nokkursstaðar í geiminum séu uppvaxtaraðstæður barna á þessum aldri svipaðar þeim sem ég man. Ég man að myndir voru teknar sem enginn bað um að sjá strax. Ég man eftir snúrusímum með skífum, og dótasímum sem höfðu aldrei verið alvöru. Leikskólabörn nútímans nota pleimórúm í símaleik, það hefði mér ekki dottið í hug.
Tilfinningaminni
Þar eð ég er meðvituð um hverfulleika fortíðarskránna í minni mínu og sírýrnandi pláss á harða diskinum, þá reyni ég að muna. Sem betur fer er alltaf eitthvað sem minnir mig á annað. Margt af því í umhverfi mínu, sem komið er til ára sinna, minnir mig á ömmu. Amma á ekki langt í sjötugt en virðist vart degi eldri en fimmtug. Þó er ekki svo að skilja að hún neiti sér um aldurinn, heldur hefur hún þvert á móti 
sálarþroska í ríflegu hlutfalli við árafjöldann og kann vel að meta gamla muni, gömul hús, gömul hjörtu og gömul ljóð . Fallegir antikmunir minna mig á hana, einnig fallegir gamlir skór, stórir gamlir kaktusar og allir gömlu hjallarnir á Spítalastígnum og Bergstaðastrætinu. Af öllum forgengilegum, ómetanlegum og tilfinningasömum minnistengingum við fortíðina þykir mér sennilega einna vænst um þessar, en það gildir um þessa væntumþykju sem svo margar góðar tilfinningar að ég á bágt með að færa fyrir henni yfirveguð rök. Bara væmin rök; tilfinningarök. Ég get ekki sagt að neitt af þessum hlutum standi neitt sérstaklega fyrir ömmu eða hún fyrir þá, eða að samband okkar væri nokkru skertara þótt þeir hyrfu allir af yfirborði jarðar. Mér þykir samt alveg jafn vænt um þá.
Öpp-tú-deit ömmutaska
Amma er gellu-amma af fágaðri gerðinni sem sannast meðal annars á því að mér hafa löngum þótt tækifærisgjafir hennar meira öpp-tú-deit en gjafir móður minnar, að mömmu alls ólastaðri. Amma færði mér eitt sinn tösku, sennilega á 11 ára afmælinu. Taskan var fremur lítil og framflöturinn ferningslaga, en eilítið styttri á langveginn. Hún var úr glæru harðplasti, með glampandi málmslegnum hornum og festingum og mjórri hliðaról úr svörtu, mýkra plasti. Hún var, með öðrum orðum, megatöff árið 1995. Nú er nokkuð liðið síðan taskan góða mátti teljast hafa þjónað sinni dægurbundnu fylgispekt við eigandann og liggur hún líklega hálfgleymd og djúpt grafin í einhverjum Kolaportspokanum á einhverju háaloftinu. Var því ekki örgrannt um að mér brygði við að sjá hana upprisna á dögunum á leið minni hjá Hlemmi. Þar var hún sem lifandi komin, í líki svala á útvegg nokkrum á mótum Hverfisgötu og Laugavegar. Það versta er að húsið var gert upp í núverandi mynd í fyrra eða hitteðfyrra, með öðrum orðum ekki fyrir rúmum áratug. Það finnst mér slæmt.
Einstaklingsminnið
Nú kann athugull lesandi að spyrja sig þess, hvort mér þyki ekki bara alveg eins vænt um þennan járnbundna minnisvarða um afmælisgjöf frá ömmu eins og eitthvað sem myndi t.d. minna mig á sólarhúsið á Bergstaðastrætinu eða göngutúr niður Laugaveginn? En nei, það þykir mér ekki. Ég get ekki rökstutt þá niðurstöðu, nema ef til vill með samúð minni með þeim, sem þessar svalir minna alls ekki á neitt. Ég geri semsagt ráð fyrir því að þorri bæði þjóðar og mannkyns sjái lítið í þeim annað en eitthvað sem var mögulega einusinni töff (þó tæplega nógu lengi til að hús risi á jafnlöngum tíma), en hefur aldrei getað talist sérlega fagurt. Það er nefnilega í því tilliti sem tækifærisgjafir ömmu minnar hafa jafnan skorið sig frá hennar annars mótaða stíl: þær hafa dægurgildi fremur en sígildi. Og ég efast um að dómgreind hennar bregðist oft bogalistin við að greina þarna á milli.
Dægur- vs. sí-
Strax við tilurð hlutar, hugmyndar eða hvers sem vekur eftirtekt og nær einhverskonar lýðhylli, má segja að það öðlist dægurgildi. Dægurgildisveran er í eðli sínu skammvinn og að skeiði hennar runnu eru möguleikarnir tveir; annars vegar að umrætt fyrirbæri öðlist aldrei annað og æðra gildi, heldur sé dæmt til að svífa um gildisfellt fortíðartómið með öðrum, sömu örlaga. Þaðan mun þeirra svo minnst sem einhvers sem eitt sinn þótti töff, en fáir kannast við að hafi verið sérlega gott, uns þau ná ef til vill að svindla sér tímabundið á fornri frægð inní dægurhringekju síðari nútíma. Hinn möguleikinn er stöðuhækkun og gengisris upp í hol-of-feim hins sígilda.
Í síðustu málsgrein felst svo ótrúlega banal en jafnframt uppskrúfuð lýsing á hinu augljósa og sjálfsagða að ég trúi varla að ég hafi skrifað það niður. Því miður hafa dæmin sannað mér að sumir virðast hreinlega ekki sjá mun á að ganga með dægurflugu í axlaról og því að bora hana fasta á steinvegg.
Sértækt vs. almennt
Um leið og ég geri mér grein fyrir sértæku persónumati hluta á borð við plasttöskuna frá ömmu veit ég að ýmsar minna kæru, huglægu og tilfinningarökstuddu tenginga hafa mun almennara gildi. Allir sem búið hafa í borginni okkar eða sótt hana heim hafa þannig tengsl við hin ýmsu kennileiti sem þar er að finna, og hlýtur miðbærinn af öllum borgarhlutum að státa af sem flestum slíkum stöðum. Hann er jú sá staður hvert flestir eiga sameiginlegt að gera sér skemmtitúra til lengri eða skemmri tíma, hvar í borginni eða utan hennar sem menn búa. Miðbærinn hefur hingað til haldið gildi sínu í hugum þeirra sem kunna að meta hann, en á síðustu árum hefur þeim kennileitum hans síst farið fjölgandi sem búa yfir nokkrum efnileika til sígildis eða fagurfræði yfirhöfuð.
Dægurflugan Gróðafíkn
Þörf mín fyrir að muna liðin dægureinkenni daganna stafar að einhverju leyti af löngun til að geta fundist efnislegur raunveruleiki nútímans betri í samanburði. Þótt ég kunni að meta nútímann kæri ég mig hinsvegar hreint ekki um það að æskuminningar mínar og ótal annarra um borgarpíslina okkar verði jafnaðar við jörðu, ljókkaðar og saurgaðar á þegar blóðugu altari skammsýnnar gróðafíknar og vafasams hentugleika. Það á ekki að þurfa að fórna fagurfræði fyrir praktík, heldur þrífast þau þvert á móti best samhliða. Þar sem ég er ekki kaupmaður telst ég víst engra hagsmuna hafa að gæta í skipulagsmálum miðborgarinnar, en ég skal hengja mig í hæstu hríslu Laugavegar upp á það að tilfinningasemi okkar afturhaldsseggjanna felur í sér bæði staðbetri og varanlegri hagsmuni en þeir fjárhagslegu munu nokkrusinni verða.
Fyrir skemmstu var það haft eftir kaupmanni nokkrum í 24 stundum að áhyggjuefni væri „að þekktar erlendar verslunarkeðjur sæki síður í miðborgina„. Einnig sagði hann „þetta fólk stjórnast af tilfinningasemi en ekki hagsmunum„ * (let.br. mínar). En þessa borg byggir einmitt þetta fólk, og mér þætti fróðlegt að vita hví fólkið ætti að púkka upp á vonir kaupmanna um skammæja hagsbót á kostnað heildarinnar, sem virðast spretta af litlu öðru en sértækum og sjálfselskum hvötum. Það vill ennfremur svo til að ég þekki útlendinga sem gengið hafa um miðbæinn og furðað sig á fjarveru ýmissa þekktra, erlendra verslanakeðja þaðan. Hinsvegar hefur þessu fólki, og ég leyfi mér að fullyrða bæði því inn- og erlenda, þótt bæði gott og notalegt að einhversstaðar í heiminum skuli enn leynast miðbæjarkjarni sem ekki er haldið saman á hornunum af McDonald´s, Burger King og félögum.
Glæstar framtíðarvonir
Verði lungi Laugavegarins og nágrennis rifinn, og rísi hótel og dvergkringla í hans stað, þá leyfi ég mér að efast um að ferðamennirnir endist lengi til að sækja slík kennileiti heim. Hótel er ekki áfangastaður í sjálfu sér og það eru verslanir ekki heldur, síst allra þær sem finna má í nákvæmu fjölriti í hverri vestrænni borg.
Fari svo að miðborgin verði gengisfelld undir öruggri handleiðslu skammsýninnar og helstu akkeri hennar vegin og léttvæg fundin, nú, þá bíð ég bara spennt að sjá þau arkitektúrsins undur sem gefa mun að líta á næstu árum. Bíð spennt eftir nýjum, nútímalegri húsum við tvístefndan, mislægan Laugaveg. Býst jafnvel við fimmhæða Buffaloskóm með fótanuddtækjasvölum og límmiðabókaþökum. Við megum ekki óttast framfarir, krakkar!
- – - – - -
http://www2.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1315615&limit=0&gid=2594