Hvaðan ætli hugmyndin um að bleikt sé stelpulitur og blátt strákalitur sé komin? Þórgunnur Oddsdóttir veltir fyrir sér þessari undarlegu tilhögun og rifjar upp að á árum áður hafi þessu einmitt verið öfugt farið: „Rauður litur þótti karlmannlegur enda tengdist hann valdi og hernaði. Það þótti því við hæfi að láta unga drengi klæðast bleiku sem var mildari útgáfa af hinum valdsamlega rauða lit. Stúlkur voru gjarnan klæddar í blátt enda hefur blái liturinn löngum verið tengdur kvenleika og sakleysi. María mey er til að mynda yfirleitt sýnd í bláum kyrtli.„
„Er þetta fyrir strák eða stelpu?,” spurði afgreiðslustúlka í bókabúð mig um daginn þegar ég bað hana um að pakka inn barnabók sem ég hafði keypt.
Ég hugsaði mig um í stutta stund. Leit á gjafapappírinn og sá að það var þrennt í boði, skærbleikur pappír með fiðrildum, blár og grár pappír með boltum og svo einn frekar óspennandi sem greinilega var ætlaður fullorðnum. Það var augljóst á spurningu afgreiðslustúlkunnar sem handfjatlaði barnapappírinn meðan hún beið eftir svari að sá blái var fyrir stráka en sá bleiki fyrir stelpur.
„Þetta er fyrir strák,” sagði ég og sá að afgreiðslustúlkan seildist eftir bláa og gráa pappírnum. „En vil samt fá bleika pappírinn,” bætti ég við. Stúlkan spurði hvort ég væri alveg viss og ég svaraði að bragði að ég héldi að strákar hefðu alveg jafn gaman af fiðrildum eins og stelpur og að auki væri þessi bleiki litur miklu gleðilegri en bláu og gráu tónarnir í strákapappírnum.
Náttúrulögmál?
Öll íslensk börn á leikskólaaldri vita að bleikt er stelpulitur og blátt er strákalitur. Fyrir þeim er það jafn augljós staðreynd og að grasið er grænt og himininn blár. Þau átta sig á þessu undrasnemma enda hefst kynjaskiptingin strax á fæðingardeildinni. Stúlkurnar fá bleikt armband en strákarnir blátt. Stelpur eru sætar en strákar eru duglegir. 
Þótt okkur finnist sem skiptingin í bleikt og blátt hljóti að vera ævagömul er hún það ekki. Það var ekki fyrr en á sjötta áratug síðustu aldar sem hún varð verulega algeng í hinum vestræna heimi og frá fyrri tímum eru til fjölmargar heimildir sem benda til þess að kynjalitirnir hafi snúist við. Það er að segja að bleikt hafi upprunalega verið strákalitur og blátt stelpulitur. Rauður litur þótti karlmannlegur enda tengdist hann valdi og hernaði. Það þótti því við hæfi að láta unga drengi klæðast bleiku sem var mildari útgáfa af hinum valdsamlega rauða lit. Stúlkur voru gjarnan klæddar í blátt enda hefur blái liturinn löngum verið tengdur kvenleika og sakleysi. María mey er til að mynda yfirleitt sýnd í bláum kyrtli.
Strákastelpur og stelpustrákar
Margir foreldrar sem ég þekki kvarta undan því að allar vörur fyrir börn séu markaðssettar annað hvort sem stelpudót eða strákadót. Sjálf verð ég oft ferlega vonsvikin þegar ég fer inn í barnafataverslanir og sé bara bleik eða blá föt. Ekki vegna þess að mér þyki þeir litir ekki fallegir heldur vegna þess að það eru til svo margir fleiri litir sem klæða börn vel. Það er synd að nota þá ekki alla.
Á umræðuvef Barnalands spinnast stundum umræður um þessi efni. Margar mæður eru þreyttar á dökkum og drungalegum strákafötum og kvarta undan því að ekki séu framleidd föt fyrir drengi í líflegri litum. Litrík föt eru vissulega til en þau eru markaðssett sem stelpuföt og það kemur varla til greina að setja litlu karlmennina í slíkt.
„Mér finnst allt í lagi að strákar séu í rauðum útigalla eða fötum… svo lengi sem það séu ekki blóm á þeim eða eitthvað álíka,” segir einn netverja á umræðuvef Barnalands og annar tekur í sama streng og segist vel geta klætt stelpuna sína í bláan bol með bíl en myndi aldrei setja strákinn sinn í bleika blómapeysu.
Á þennan hátt endurspeglar umræðan um barnafötin umræðuna um kynjahlutverkin sem við erum alltaf að reyna að breyta. Strákastelpur eru töff en stelpustrákar eru asnalegir. Stelpur geta gengið í hvaða lit sem er en strákar verða að passa sig að líta ekki út eins og stelpur. Hvað er svo sem að því að vera stelpulegur? Konur sem reyna fyrir sér í karllægum störfum eru duglegar. Það er svalt að vera kvenkyns þyrluflugmaður, bifvélavirki eða rafmagnstæknifræðingur en fáir óska sér þess að tengdasonurinn sé hjúkrunarfræðingur eða förðunarmeistari.
Selja meira
Á tímum jafnréttis furðar maður sig á því að skiptingin í stráka- og stelpudót sé jafn mikil og raun ber vitni. Mig er líka farið að gruna að þetta hafi sára lítið með samfélagið að gera. Lítill fugl hvíslaði því að mér að þetta væri markaðsöflunum að kenna. Þau sjá sér hag í því að foreldrar komist ekki upp með að nota sama dótið fyrir stelpurnar sínar og strákana.
Já og ef þið skylduð vera að velta því fyrir ykkur hvernig drengurinn, sem minnst var á í upphafi þessarar greinar, tók því að fá afmælisgjöf í stelpuumbúðum skal tekið fram að honum varð ekki meint af. Og þó… við skulum bíða í nokkur ár og sjá hvort hann verður hommi.
Myndir:
http://governing.typepad.com/13thfloor/2006/07/index.html
http://ec1.images-amazon.com/images/I/61FC3D833DL._AA280_.jpg