Þegar fyrirhugað er ferðalag í annað land og aðra heimsálfu, svo ólíka manns eigin að himinn og haf skilur þar á milli, fer mikill tími í að undirbúa sig. Hvað á að taka með, fyrir hverju þarf að vera bólusettur, hvernig er hitastigið, hvernig er verðlagið? Maður reynir eftir bestu getu að tikka í alla kassana sem hrannast upp á „to-do“ listanum og tekur öllum ábendingum og ráðum fagnandi. Að lokum er maður kominn með ákveðna mynd af ferðalaginu, hugmynd um hvernig hlutirnir eiga að ganga fyrir sig.
En þegar í ferðalaginu felst hjálparstarf þar sem hlutverk manns er að sinna og hjúkra fátækustu íbúum borgarinnar Nairobi, þar sem finna má nokkur stærstu fátækrahverfi heims, er hægara sagt en gert að undirbúa sig. Í rauninni er það ekki hægt.
Fátækt sem maður veit að er til, en getur engan veginn tengt við. Vannæring og vatnsskortur, sem maður heyrir talað um en hendir síðan afgangnum af kvöldmatnum í ruslið og lætur vatnið renna á meðan maður burstar tennurnar. Ójafnrétti, sem felst ekki einungis í kúgun kvenna og ofbeldi gegn þeim, heldur eitthvað miklu stærra og miklu meira. Miklu rótgrónara, miklu samþykktara, miklu harðsvíraðra og miklu átakanlegra.
Síðasta sumar fór ég, ásamt sjö öðrum nemum við hjúkrunarfræði í Háskóla Íslands, til Nairobi í Kenýu. Í þrjár vikur unnum við á hverjum degi á heilsugæslustöðvum í fátækrahverfum þessarar fjölmennustu borgar Austur-Afríku.
Nairobi og fátækrahverfin
Nairobi er höfuðborg Kenýu og talið er að íbúafjöldi hennar sé tæpar fjórar milljónir. Fjölmenn fátækrahverfin gera þó að verkum að erfitt er að ákvarða raunverulegan fjölda. Hann gæti hlaupið á einhverjum milljónum í viðbót.
Miðborg Nairobi er afar vestræn með háhýsi, fjölmargar verslanir, matsölustaði og lúxushótel. Allt annar veruleiki umlykur þó borgina. Í fátækrahverfunum er áætlað að um 60% íbúa borgarinnar búi, jafnvel þó að þau séu ekki nema um 5% flatarmáls hennar. Þar tekur við skelfilegur veruleiki. Bárujárnsbrökum hefur verið raðað hverju upp við annað og eru heimili fólksins sem býr í hverfunum. Manni þykir ótrúlegt að fólk þurfi að borga fyrir slík húsakynni, jafnvel þó að leigan séu einungis nokkrir hundraðkallar á mánuði. Fyrir marga er það samt nokkrum hundraðköllum of mikið og búa því margir, yfirleitt börn sem yfirgefin hafa verið af foreldrum sínum, á götunni.
Í því kraðaki sem hverfin eru er ekkert vegakerfi, aðeins troðnir stígar á milli húsanna. Engin farartæki komast því inn í hverfin. Það gerir það að verkum að þegar fólk deyr inni í hverfunum sjá skyldmenni þeirra yfirleitt enga aðra leið en að henda líkinu á næsta sorphaug þar sem það verður hrægömmum að bráð.
Þar er heldur ekkert holræsikerfi (bara „flying toilets“, þig megið fylla upp í eyðurnar), engar lagnir, takmarkað rafmagn, lítil sem engin heilbrigðisþjónusta, fáir skólar, ofbeldi hluti daglegs lífs og nauðganir regla fremur en undantekning.
Emma og Immanuel
Mér eru sérstaklega minnisstæð mæðgin sem við kynntumst. Emma er sextán ára og eignaðist son sinn, Immanuel, á heilsugæslustöð í einu hverfanna. Það var á reiki hvort að faðir barnsins væri bróðir hennar eða frændi, þeir höfðu báðir nauðgað henni. Í þeim ættbálki sem Emma tilheyrir er sifjaspell bannað. Hún var því útskúfuð úr fjölskyldu sinni og hafði engan stað að fara á annan en heilsugæslustöðina, þar sem hún hafðist við með drenginn sinn.
Þegar Immanuel var orðinn tveggja vikna gamall var Emmu sagt að hún mætti snúa til baka til fjölskyldu sinnar, en ef hún tæki barnið með sér yrði það drepið. Hún hafði því um tvo kosti að velja, annað hvort að gefa barnið til ættleiðingar og snúa aftur til fjölskyldu sinnar eða að halda barninu, yfirgefa fjölskyldu sína, hætta í skóla og lifa í fullkominni óvissu. Fyrir sextán ára ómenntaða einstæða móður er enga vinnu að fá, enda leiðast flestar stelpur í svipaðri stöðu og Emma út í vændi.
Við fréttum af Emmu rétt áður en við fórum heim. Hún hafði gefið Immanuel til ættleiðingar og farið aftur heim, hún sá ekki fram á að geta gefið barninu sínu mat að borða eða þak yfir höfuðið.
Ég velti stundum fyrir mér hver örlög þessa drengs urðu. Spilling er svo algeng að það er ómögulegt að gefa sér það að Immanuel hafi verið komið fyrir á góðu barnaheimili þar sem að vel er hugsað um hann. Ég velti líka fyrir mér örlögum Emmu og því lífi sem að við tók hjá henni. Ég get fullyrt að það sé líf sem enginn ætti að þurfa að lifa.
Kemur þetta okkur við?
Á þessum þremur vikum sá ég meiri hrylling og eymd en ég get mögulega lýst með orðum. Ungu drengirnir sem sniffa lím allan daginn, bara til þess að komast í gegnum hann. Ungu stúlkurnar sem selja líkama sinn til þess að geta keypt sér mat. Litlu börnin sem leita í ruslahaugum að málmi til þess að selja. HIV-smituðu mæðurnar sem smitast höfðu vegna nauðgunar. Vannærðu börnin sem varla var hægt að bólusetja vegna þess að undir örþunnri húðinni var raunverulega ekkert nema bein.
Það sem mér finnst hryllilegast er að ég sá bara örlítið brotabrot af þessum veruleika margra milljóna einstaklinga. Veruleika sem ekki nokkur manneskja á að þurfa að fæðast inn í og búa við. Ég er ekki með neinar lausnir eða svör við því hvernig hægt sé að laga líf og aðstæður af þessu tagi en þetta kemur okkur við, við erum öll hluti af þessum heimi sem við búum í og berum sem einstaklingar ábyrgð á.
Til eru ótalmargar leiðir til þess að styrkja stöðu fátækra í þróunarlöndum. Hjálparsamtök og -stofnanir eiga margar allt sitt undir styrkjum og framlögum einstaklinga. Fyrir þau framlög hefur þeim tekist að byggja upp skóla og almenna þjónustu og bætt þannig líf og lífsgæði hundruða þúsunda. Eitt mikilvægasta skrefið í þá átt er að stuðla að menntun ungra stúlkna, því það skilar sér margfalt út í samfélögin og dregur að lokum úr fátækt.[1]
Það er þó auðvitað einnig mikilvægt að vera meðvitaður um eigið nærumhverfi, leggja sitt af mörkum til þess að gera það fallegra og manneskjulegra en um leið vera gagnrýninn á valdakerfi heimsins sem skapa ójafnrétti manna á milli. Við getum verið þakklát fyrir þau mannréttindi sem við teljum sjálfsögð, því svo ótrúlega margir eiga ekki kost á þeim. Að átta sig á stóra samhengi hlutanna og hætta að velta sér uppúr hlutum sem að skipta litlu eða engu máli. Við höfum það nefnilega svo gott og ættum að gera það sem við getum til að aðrir geti líka haft það gott.
[1] http://www.visir.is/framtid-mannkyns-veltur-a-menntun-kvenna/article/2011712159877?fb_ref=under&fb_source=profile_oneline