Í Vefritspistli dagsins fer Þórir Hrafn Gunnarsson yfir það hvernig brotið er á íbúum höfuðborgarsvæðisins þegar kemur að kosningum til Alþingis. Í landi sem byggir á því að allir séu jafnir gagnvart lögunum þykir sjálfsagt að atkvæði sumra vegi tvöfallt meira en annarra og að þessi mismunun sé bundin í lög. “Þessar breytingar voru í raun málamiðlun á milli tveggja ólíkra sjónarmiða. Í fyrsta lagi þess sjónarmiðs að allir Íslendingar séu jafnir gagnvart lögum og atkvæði allra eigi því að telja jafnt. Í öðru lagi þess sjónarmiðs að landsbyggðin eigi einhvern rómantískan rétt til þess að hafa meira vægi en höfuðborgarsvæðið þegar kemur að því að velja fulltrúa á löggjafarþingið.”
Í kjölfarið á stjórnarskrárbreytingu á árinu 1999 voru samþykkt ný kosningalög á Alþingi árið 2000. Grundvallarmarkmið þessara laga var sagt vera að draga úr misvægi atkvæða eftir búsetu. Þessar breytingar voru í raun málamiðlun á milli tveggja ólíkra sjónarmiða. Í fyrsta lagi þess sjónarmiðs að allir Íslendingar séu jafnir gagnvart lögum og atkvæði allra eigi því að telja jafnt. Í öðru lagi þess sjónarmiðs að landsbyggðin eigi einhvern rómantískan rétt til þess að hafa meira vægi en höfuðborgarsvæðið þegar kemur að því að velja fulltrúa á löggjafarþingið.
Lögbundin mismunun
Með þessum lögum var landsbyggðarkjördæmunum þremur úthlutað 10 þingmönnum hverju fyrir sig og höfuðborgarkjördæmunum þremur úthlutað 11 þingmönnum hverju fyrir sig. Landskjörstjórn var svo falið að reikna út fjölda kjósenda á kjörskrá á bak við hvern þingmann eftir hverjar kosningar. Ef meira en helmingsmunur væri á milli eintakra kjördæma, skyldi landskjörstjórn flytja þingsæti á milli þeirra til að leiðrétta misvægið. Þetta er eina leiðin til þess að breyta skiptingu þingmanna á milli kjördæma, nema þingið geri það sjálft með lagasetningu, en það krefst 2/3 hluta atkvæða skv. 31. gr. stjórnarskrárinnar. Það er því bundið í lög að allt að helmingsmunur megi vera á milli vægis atkvæða einstakra kjósenda.
Hafnfirðingur + Seltirningur = Ísfirðingur?
Eftir þingkosningarnar árið 2003 kom í ljós að fjöldi kjósenda á kjörskrá á bak við hvern þingmann suðvesturkjördæmis var 4440 á móti 2125 í norðvesturkjördæmi, þ.e. atkvæði greitt á Álftanesi hafði einungis 47,9% vægi atkvæðis greitt á Akranesi.
Af þessu tilefni var birt auglýsing nr. 361/2003 frá landskjörstjórn, þar sem tilkynnt var að eitt þingsæti myndi flytjast frá norðvestur kjördæmis til suðvestur kjördæmis fyrir næstu kosningar til þess að leiðrétta þessa skekkju. Þrátt fyrir þessar breytingar landskjörstjórnar yrði ennþá 4070 kjósendur á kjörskrá á bak við hvern þingmann sv-kjördæmis, á meðan að einungis 2361 yrðu á bak við hvern þingmann nv-kjördæmis. Leiðréttingin hafði því skilað misvægi upp á 58%, atkvæði greitt í Kópavogi nam eftir leiðréttinguna ekki einu sinni 2/3 hluta atkvæðis greiddu á Blöndósi.
Mannréttindabrot ársins 2007 leiðrétt árið 2015!
Það kom strax í ljós í kosningunum 2007, hve mikil skammtímalausn þessi leiðrétting landskjörstjórnar hafði verið. Fyrir þær kosningar hafði kjósendum á kjörskrá í nv-kjördæmi fækkað um 21 en þeim hafði á hinn bóginn fjölgað um 5742 í sv-kjördæmi. Fjöldi kjósenda á kjörskrá á bak við hvern þingmann sv-kjördæmis var því orðinn 4549 á meðan þingmenn nv-kjördæmis höfðu einungis 2347. Atkvæði greitt í Garðabæ hafði því 51,3% vægi atkvæðis greiddu á Sauðárkróki.
Þar sem ekki var helmingsmunur á fjölda kjósenda á kjörskrá verður ekki um að ræða sjálfvirka leiðréttingu á úthlutun þingsæta á milli kjördæma fyrir næstu alþingiskosningar árið 2011. Það verður því í fyrsta lagi fyrir kosningrnar árið 2015 sem einhver von er til þess að landskjörstjórn leiðrétti mismuninn.
Sláandi misvægi
Þetta óréttlæti verður ennþá augljósara þegar að fjöldi þingmanna per. kjördæmi er borinn saman við þann fjölda sem um væri að ræða ef skipt væri í samræmi við fjölda kjósenda í einstökum kjördæmum, eða eins nálægt því og hægt er miðað við gallaða kjördæmaskipan.
Á töflunni hér fyrir neðan má sjá hvernig þingmönnum væri skipt milli kjördæma væri leitast við að fjöldi kjósenda á kjörskrá á bak við hvern þingmann væri sem jafnastur.
Já, það er rétt. Suðvesturkjördæmi ætti með réttu að hafa 16 þingmenn, en norðvestur kjördæmi 6, ef skipting þingmanna á milli kjördæma væri eðlileg.
Raunverulegt misrétti er raunverulegt vandamál
Þetta misrétti er ekki eitthvað minniháttar vandamál. Alþingismenn eru fulltrúar kjósenda og í núverandi kosningakerfi eru þeir sérstakir fulltrúar þeirra kjördæma sem þeir sitja fyrir. Þegar að ójafnvægið milli einstakra kjördæma er svona mikið þá gefur samsetning Alþingis ranga mynd af áherslum íbúa þjóðfélagsins. Málefni eða framkvæmdir, sem ákveðinn minnihluti kjósenda telur mikilvæg, geta því notið óeðlilega mikils vægis
Það má t.d. velta því fyrir sér hvort áherslur ríkisins í samgöngumálum myndu breytast ef þingmenn frá höfuðborgarsvæðinu væru 40 talsins en þingmenn frá landsbyggðarkjördæmunum væru að sama skapi 23.
Hvar eru þingmenn suðvesturskjördæmis?
Það er mjög hæpið að þingmenn muni leiðrétta þetta misvægi að fullu í náinni framtíð og ennþá hæpnara að landið verði gert að einu kjördæmi í bráð.
Það er hins vegar stórfurðulegt að þingmenn sv-kjördæmis skuli sætta sig við það að kjósendur sínir verði í besta falli hálfdrættingar á við kjósendur í öðru kjördæmi í næstu kosningum. Af hverju hefur enginn þeirra ennþá lagt fram lagafrumvarp sem myndi a.m.k. leiðrétta versta misvægið á milli sv-kjördæmis og nv-kjördæmis fyrir kosningarnar 2011?
Stendur þingmönnum sv-kjördæmis, þeim Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, Gunnari Svavarssyni, Bjarna Benediktssyni, Ármanni Kr. Ólafssyni, Katrínu Júlíusdóttur, Ögmundi Jónassyni, Jóni Gunnarssyni, Þórunni Sveinbjarnardóttur, Ragnheiði Elínu Árnadóttur, Siv Friðleifsdóttur, Árna Pál Árnasyni og Ragnheiði Ríkharðsdóttur, virkilega á sama um að gróflega sé brotið á réttindum kjósenda sinna? Ætlar enginn þessara þingmanna að berjast fyrir réttindum kjósenda sinna?
Afnema á mismunun
Aðrir þingmenn sleppa þó ekki svo auðveldlega. Sú skylda hvílir á þeim öllum sem einum að leiðrétta þessa mismunun sem allra fyrst. Það eru þeir sem komu þessu kerfi á og það er þeim sem ber að breyta því.
Þetta er ekki flókið. Það á að afnema mismunun á grundvelli búsetu úr íslenskum lögum. Sú staðreynd að þessi mismunun njóti stjórnarskrárverndar er til háborinnar skammar. Vægi atkvæða á ekki að miðast við sveitarómantík í upphafi 21. aldarinnar og það er löngu tímabært að veita öllum Íslendingum fullan kosningarétt.
Frekari lestur:
Hagtíðindi dags. 15. janúar 2008.
http://www.hagstofan.is/Pages/421?itemid=958133d6-40fe-48bd-b02f-9c1e7a37b83b
