Markaðstorg gildanna

Í slí­ku umróti sem yfir landið gengur þessa dagana hlýtur það að fylgja að menn ræði af kappi hugsjónir sí­nar sem lúta að stefnunni sem taka skuli í­ átt að betri framtí­ð. Gjarnan geta menn sammælst um það að hverfa verði frá þeirri stefnu sem hér var rekin og fékk að viðgangast, ef um fátt annað. Engu máli skiptir þó, að mest öll umræða um málefni lí­ðandi stundar fer enn fram á sömu gömlu forsendunum. Markaðsleg sjónarmið ráða þar ferðinni.

Í vörn á útivelli
Vægi markaðssjónarmiða í­ hversdagslegri umræðu er mikið og alltumlykjandi. Á einhvern hátt þykir það orðið sjálfsagt að ef hægt er að færa rök fyrir ákveðnum hlut út frá forsendum markaðarins, þá trompi þau rök öll önnur. Hefur þetta leitt til þess að menn fjalla um ólí­kustu og ólí­klegustu mál á þessum sömu forsendum. Hvort sem um ræðir sérstakan saksóknara eða sinfóní­uhljómsveit, virðist yfirleitt helst vera gerð arðsemiskrafa eða jafnvel krafa um afleidd störf. Á engu stigi má ræða að sumt hefur gildi einfaldlega með siðferðilegum, félagslegum eða fagurfræðilegum rökum. Alltaf er félagshyggjufólki gert að spila á útivelli með hugsjónir sí­nar, jafnvel þegar það hefur sannarlega unnið sér inn rétt til heimaleiks.

Minnsta fiðla í­ heimi og önnur „tilfinningarök„
Eitt eftirminnilegasta og opinskáasta dæmið um þetta var umræðan sem átti sér stað um Kárahnjúkavirkjun á sí­num tí­ma. Þegar stór hluti Íslendinga tók sig til og mótmælti því­ að hálendinu yrði sökkt var gerð krafa um að þessi hópur léti af væmnum „tilfinningarökum„ og tæki þátt í­ umræðunni með í­sköldum, hagfræðilegum rökum. Í þessu felst að hagfræðileg rök séu ekki tilfinningalegs eðlis (sem þau eru) og jafnframt að aðrar tilfinningar en þær sem snúa að bókhaldskreddum séu eitthvað ómerkilegar.

Sama stefið má greina í­ allri umræðu hér á landi. Umræða um breytingu á fyrirkomulagi fiskveiðiheimilda má ekki snúast um sómatilfinningu og réttlætiskennd. Umræða um álver úti um allar koppagrundir má ekki snúast um virðingu fyrir náttúrunni. Umræður um breytingar á skattkerfinu í­ átt til jöfnuðar mega ekki snúast um félagslegt réttlæti. Um öll þessi mál fjalla svo fjölmiðlar sem hafa það stoltir sem yfirlýst markmið sitt að fylgja lögmálum markaðarins í­ fréttaumfjöllun sinni. Frekar það, en að upplýsa almenning með gagnrýnni og margþættri umfjöllun.

Markaðurinn er í­ besta falli naut, ekki manneskja
Vandamálið við þessa einhæfu og einföldu nálgun, er sú að markaðurinn er að flestu leyti illa í­ stakk búinn til að vinna að lausn þeirra mála sem hefðbundnir jafnaðarmenn eru uppteknir af. Þetta eru aðkallandi mál eins og jafnir möguleikar til náms og mennta, kvenréttindi, tekjujöfnuður, félagsleg málefni og umhverfismál. Markaðurinn mun koma seint og illa að lausn þessara mála, enda eru þau ekki viðfangsefni hans. Það skýtur því­ kannski eilí­tið skökku við að jafnaðarmenn skuli í­ auknum mæli vera farnir að reiða sig á orðræðu og „lausnir„ markaðarins í­ einu og öllu.

Listamenn sem eru álver
Árlega kemur upp umræða þar sem menn ræða af miklum hita hvort beri að greiða listamönnum styrki úr launasjóðum listamanna. Að sama skapi fer þessi umræða í­ kunnuglegan farveg ár hvert, þar sem hún hní­gur öll að því­ hvort það sé réttlætanlegt að hlúa að listsköpun í­ landinu, þar sem markaðurinn geri það illa. Listamenn enda þá yfirleitt á því­ að reyna að réttlæta tilvist sí­na með hagfræðilegum rökum og tala um hluti eins og verðmætasköpun og afleidd störf. Í ár endaði umræðan til dæmis með því­ að listamannahrellirinn Ásbjörn Óttarsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, stóð frammi fyrir því­ að Kolbrún Halldórsdóttir tæki sig til fyrir hönd Bandalags Íslenskra Listamanna og útskýrði fyrir honum hvernig listamönnum svipaði til álvera, ef maður hugsaði sig nógu vel um.

En listamenn eru ekki álver. Listamenn eiga heldur ekkert að vera álver. BÍL á heldur ekkert að þurfa að mæta Ásbirni á hans forsendum.

Sumir hlutir eru einfaldlega eftirsóknarverðir í­ sjálfu sér
Ég skil samt bæði listamennina og náttúruunnendurna sem tóku þennan leik á útivelli. Ég skil þá vegna þess að það er ákaflega stutt sí­ðan ég sjálfur taldi mig þurfa að réttlæta hugsjónir mí­nar um samfélagslegan jöfnuð með hagfræðilegum rökum. Ekki bara fyrir öðrum, heldur lí­ka fyrir sjálfum mér. Svo gegnsýrt er samfélagið orðið af sjónarmiðum markaðarins. Félagshyggjufólk á ekki að þurfa að spila lengur á útivelli. Um það gilda bara fí­nustu rök, allt önnur en þau sem eru markaðslegs eðlis.

Hættum að breyta listamönnum í­ álver. Sumir hlutir eru einfaldlega eftirsóknarverðir í­ sjálfu sér.