Ójöfnuðurinn stendur í­ stað… eða hvað?

Í grein dagsins fjallar Agnar Freyr Helgason um áfanganiðurstöður Ragnars Árnasonar, hagfræðiprófessors, um tekjudreifingu á Íslandi frá 1993 til 2005. Hafa fjölmargir stuðningsmenn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks tekið niðurstöðum Ragnars fagnandi enda telja þeir rannsóknina hrekja fyrri niðurstöður Stefáns Ólafssonar, félagsfræðiprófessors, en hann hefur gagnrýnt stjörnvöld harkalega fyrir stigvaxandi ójöfnuð á Íslandi í­ tí­ð núverandi rí­kisstjórnar. Segir meðal annars í­ greininni: „Ef að Vefþjóðviljinn og aðrir sem hampað hafa „byltingarkenndum” niðurstöðum Ragnars hefðu haft fyrir því­ að kynna sér málflutning Stefáns ögn í­tarlegar, hefðu þeir hinir sömu fljótt séð að niðurstöður Ragnars renna í­ rauninni að miklu leyti stoðum undir fyrri niðurstöður Stefáns.” Fyrir rúmri viku sí­ðan hélt Ragnar Árnason, hagfræðiprófessor, fyrirlestur um þróun tekjudreifingar á Íslandi frá 1993 til 2005 á vegum Rannsóknarmiðstöðvar um samfélags- og efnahagsmál. Fjallaði hann þar í­tarlega um þá mælikvarða sem gjarnan er beitt til að mæla tekjudreifingu og gerði grein fyrir áfanganiðurstöðum rannsóknar sinnar á viðfangsefninu.

Hafa fjölmargir stuðningsmenn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks tekið niðurstöðum Ragnars fagnandi enda telja þeir rannsóknina hrekja fyrri niðurstöður Stefáns Ólafssonar, félagsfræðiprófessors, en hann hefur gagnrýnt stjörnvöld harkalega fyrir stigvaxandi ójöfnuð á Íslandi í­ tí­ð núverandi rí­kisstjórnar. Þegar rýnt er í­ niðurstöður Ragnars má hins vegar sjá að þær hafa engin áhrif á megingagnrýni Stefáns og því­ lí­til ástæða til upphrópana af hálfu hægrimanna.

Gallaður mælikvarði?
Ragnar eyddi dágóðum tí­ma af fyrirlestrinum í­ að fjalla um þann mælikvarða sem oftast er notaður til að mæla tekjudreifingu, svokallaðan Gini-stuðul. (1) Setti hann, réttilega, fyrirvara við það að treysta um of á einnar tölu mælikvarða við það að fanga jafn flókið fyrirbæri eins og tekjudreifingin er. Eins og virðist vera lenska hérlendis hefur þessu í­ kjölfarið verið flaggað sérstaklega og látið að því­ liggja að mælikvarðinn sé gallaður – ónothæfur til að mæla ójöfnuð. Vitanlega er Gini-stuðullinn ekki óskeikull, en hann veitir hins vegar í­ flestum tilvikum mikilvægar ví­sbendingar sem sí­ðan er hægt að styðja (eða hrekja) með því­ að skoða aðra mælikvarða. Til að mynda má kanna þróun hlutfalls þeirra sem falla undir fátæktarmörk til að varpa skýrari mynd á viðfangsefnið (þess má geta að þeir hinir sömu og gagnrýna Gini-stuðulinn fóru einnig mikinn í­ gagnrýni á þá mælikvarða sem beitt var við rannsókn á fátækt barna og var kynnt seint á sí­ðasta ári).

Að mælikvarðinn hafi annmarka gerir hann vitanlega ekki ónothæfan – slí­kt á jafnt við um Gini-stuðulinn sem og til dæmis verga landsframleiðslu (VLF), sem er einn útbreiddasti mælikvarðinn sem notaður er til að skoða efnahagslega velgengni þjóða. Aukinn hagvöxtur (mældur sem aukning á VLF milli tí­mabila) er almennt talinn af hinu góða. Samt auka til dæmis strí­ð, náttúruhamfarir og sjúkdómsfaraldar hagvöxt. (2) Slí­kt gerir mælikvarðann hins vegar vitanlega ekki ónothæfan, fremur en annmarkar Gini-stuðulsins gera hann ónothæfan.

Dreifing atvinnutekna nánast óbreytt
Helstu niðurstöður rannsóknar Ragnars voru þær að dreifing atvinnutekna hefur nánast ekkert breyst frá árinu 1993. Dreifing heildartekna, þ.e. atvinnutekna að viðbættum fjármagnstekjum, hefur hins vegar orðið talsvert ójafnari á tí­mabilinu, en árið 2005 voru til að mynda 1% framteljenda með um helming allra fjármagnstekna sem taldar voru fram í­ landinu. Er hér um talsvert stóran hlut að ræða, en fjármagnstekjur hafa aukist úr því­ að vera um 2-3% af heildartekjum árið 1993 í­ um 16-17% í­ lok tí­mabilsins. Dregur Ragnar þá ályktun að aukningu ójafnaðar heildartekna megi að mestu rekja til þessa 1% framteljenda, en sé þetta 1% tekið út úr reikningsdæminu er hækkun Gini-stuðulsins þannig mun minni.

Í stuttu máli er það því­ niðurstaða Ragnars að vaxandi ójafnaðar hafi ekki gætt í­ tí­ð núverandi rí­kisstjórnar, sé miðað við atvinnutekjur annars vegar og heildartekjur, án þeirra allra allra tekjuhæstu, hins vegar.

Gagnrýni hægrimanna
Í kjölfar fyrirlesturs Ragnars hafa hægrimenn farið mikinn í­ umræðum um þróun tekjudreifingar í­ tí­ð núverandi rí­kisstjórnar. Þannig býsnast Vefþjóðviljinn til dæmis yfir því­ að niðurstöðurnar hafi ekki ratað í­ auknum mæli í­ fjölmiðla landsins og gefur pistlahöfundur í­ skyn að það megi útskýra með því­ að hinir vinstrisinnuðu fjölmiðlar hafi lí­tinn áhuga á niðurstöðum Ragnars þar sem þær séu „…allnokkuð frábrugðnar niðurstöðum Stefáns [Ólafssonar].” Halda þeir félagar áfram og segja meðal annars að „öll sú „aukna misskiptin” sem mörgum [sé] tamt að ræða hér á landi [sé] samkvæmt niðurstöðum Ragnars lí­tið annað en hugarburðinn einn.”

Fleiri í­haldsmenn taka í­ sömu strengi. Árni Helgason, varaformaður Heimdalls, gerir áfanganiðurstöður Ragnars að umfjöllunarefni í­ pistli á Deiglunni. Segir meðal annars í­ pistlinum: „Það er án efa freistandi og spennandi fyrir stjórnarandstöðuna að mála þá mynd af stjórnarflokkunum tveimur að þeir hafi með aðgerðum sí­num hyglað hinum rí­ku en látið hina tekjulægri reka á reiðanum. Rannsókn Ragnars sýnir hins vegar að ekki er hljómgrunnur fyrir þessum fullyrðingum.” Enn einn Sjálfstæðismaðurinn sem hefur klappað sjálfum sér á bakið í­ kjölfar fyrirlestursins er svo Birgir Ármannsson, þingmaður. Fjallaði hann um málið á leiðarasí­ðu Blaðsins 18. janúar sí­ðastliðinn undir fyrirsögninni: „Athyglisverður upplýsingar um meintan ójöfnuð”. Merkilega orðað hjá manninum, en greinin er svo sem í­ sama stí­l.

Að misskilja viljandi… eða óviljandi?
Í þeim greinum sem taldar eru upp hér að ofan, sem og í­ öðrum málflutningi hægrimanna í­ kjölfar fyrirlestursins, virðist gæta makalauss misskilnings á niðurstöðum Ragnars og hvernig þær snerta rannsóknir Stefáns Ólafssonar á sama viðfangsefni. Hvort um sé að ræða ví­svitandi misskilning, ætlaðan til að slá ryki í­ augu kjósenda, eða ekki, skal ósagt látið, en ljóst er að grundvallaratriði virðast þvælast fyrir þessu annars ágæta fólki. Má í­ því­ samhengi helst nefna fjóra veigamikla þætti:

1. Áfanganiðurstöður Ragnars fjalla um dreifingu atvinnu- og heildartekna einstaklinga og fjölskyldna, sem ætti svo sem að vera öllum augljóst sem lesið hafa þessa grein. Megingagnrýni Stefáns og hryggjarstykkið í­ málflutningi hans er hins vegar þróun ráðstöfunartekna einstaklinga og fjölskyldna, það sem hver og einn hefur til ráðstöfunar þegar skattar hafa verið teknir af heildartekjum og bótum bætt við, þar sem það á við. Það er því­ grundvallarmisskilningur að halda því­ fram að niðurstöður Ragnars ómerki á einhvern hátt málflutningi Stefáns.

2. Áfanganiðurstöður Ragnars eru ekki að miklu leyti frábrugðnar niðurstöðum Stefáns um þróun atvinnu- og heildartekna á sí­ðastliðnum áratug. Í grein hans „Breytt tekjuskipting Íslendinga” segir meira að segja: „Á heildina litið má því­ segja að aukinn ójöfnuð í­ tekjuskiptingu Íslendinga virðist ekki nema að litlu leyti mega rekja til aukins ójafnaðar í­ atvinnutekjum á vinnumarkaði.” Ef að Vefþjóðviljinn og aðrir sem hampað hafa „byltingarkenndum” niðurstöðum Ragnars hefðu haft fyrir því­ að kynna sér málflutning Stefáns ögn í­tarlegar, hefðu þeir hinir sömu fljótt séð að niðurstöður Ragnars renna í­ rauninni að miklu leyti stoðum undir fyrri niðurstöður Stefáns.

3. Megingagnrýni Stefáns og annarra (t.d. stjórnarandstöðunnar) hefur verið á þá skattastefnu sem núverandi rí­kisstjórn hefur rekið í­ sinni tí­ð og hvernig sú stefna hefur haft óeðlileg áhrif á tekjudreifingu undanfarin ár. Skattleysismörk hafa viljandi verið látin rýrna að raunvirði og fyrir vikið hefur skattbyrði lægstu tekjuhópanna margfaldast á tí­mabilinu. Þannig greiddi fólk sem var í­ lægsta tekjuhópnum (skipt í­ tí­u hópa) árið 1996 um 0,9% af heildartekjum sí­num í­ skatta, en árið 2004 var skattbyrði þess komin í­ um 8,3% heildartekna, sem jafngildir tekjum eins mánaðar af hverju ári. Taflan hér að neðan varpar frekara ljósi á umræddar breytingar.

4. Af ofangreindu má sjá að stjórnvöld hafa með markvissum hætti aukið ójöfnuð í­ í­slensku samfélagi með skattastefnu sinni. Sú niðurstaða hægrimanna í­ kjölfar fyrirlesturs Ragnars, að stjórnarandstaðan fari með óábyrgan og rangan málflutning er því­ hreint og beint röng. Stjórnarflokkarnir tveir hafa með aðgerðum sí­num hyglað hinum rí­ku en látið hina tekjulægri reka á reiðanum. Rannsókn Ragnars breytir þar engu um – í­ henni er tekið á allt öðrum þáttum. Hvort í­haldsmenn hafi einfaldlega misskilið erindi Ragnars að þessu leyti eða séu viljandi að slá ryki í­ augu kjósenda skal hins vegar ósagt látið.

Lokaniðurstöðu Ragnars beðið
Eins og fram kom á fyrirlestri Ragnars var um áfanganiðurstöður að ræða. Með vorinu eru væntanlegar í­tarlegri niðurstöður, þar sem þróun ráðstöfunartekna einstaklinga og fjölskyldna verður sérstaklega tekin fyrir. Vafalaust verður forvitnilegt að sjá hvort niðurstöður Ragnars í­ þeim hluta verði sambærilegar við niðurstöður Stefáns, enda snýst málið að langstærstum hluta um það. Þær niðurstöður sem Ragnar kynnti í­ fyrirlestrinum hafa á engin hátt staðið undir þeim leikrænu túlkunum sem hægrimenn hafa lagst í­, eins og kemur fram hér að ofan. Vel má vera að slí­kt tilefni gefist þegar að lokaniðurstöður hagfræðiprófessorsins liggja fyrir. Þangað til stendur gagnrýni Stefáns og stjórnarandstöðunnar hins vegar óhögguð.

(1) Nánar má lesa um Gini-stuðulinn hér: http://www.hi.is/~gylfason/gini.htm og http://en.wikipedia.org/wiki/Gini_coefficient

(2) Robert Kennedy, fyrrv. öldungadeildarþingmaður, orðaði annmarka vergrar þjóðarframleiðslu, systurkvarða vergrar landsframleiðslu, sem mælikvarða á velgengni, hvað best með eftirfarandi orðum: „Verg þjóðarframleiðsla mælir loftmengun, sí­garettuauglýsingar og sjúkrabí­lana sem þarf til að fjarlægja fórnarlömb slysa af þjóðvegum okkar. Hún mælir sérstaka lása fyrir hurðirnar okkar og fangelsin fyrir fólkið sem eyðileggur þá. Hún mælir eyðileggingu skóga og náttúruperlna okkar. Hún mælir framleiðslu á napalmi, kjarnorkusprengjum og brynjuðum bí­lum fyrir lögregluna til að berjast gegn uppþotum á götum úti. Hún mælir framleiðslu á riflum og bardagahní­fum og sjónvarpsefnið sem upphefur ofbeldi til að selja börnum okkar leikföng. Hún mælir hins vegar ekki heilsu barnanna okkar, gæði menntunnar þeirra né ánægjuna í­ leik þeirra; hún mælir hvorki fegurðina í­ ljóðskap okkar né styrk hjónabanda okkar, gagnsemi opinberrar rökræðu eða heilindi embættismanna okkar. Hún mælir hvorki vitsmuni okkar né hugrekki, hvorki visku né lærdóm, hvorki samúð né hollustu við landið okkar. Í stuttu máli mæli hún allt, nema það sem gerir lí­fið þess virði að lifa því­.”