Fólk með fötlun hefur þurft að þola brot á réttindum sínum í miklu ríkari mæli en flestir aðrir þjóðfélagshópar. Í grein dagsins fjallar Eva Kamilla Einarsdóttir um sorglegt hlutskipti margra þeirra sem eru með fötlun: „Jafnaldra mín sem er með CP (öðru nafni heilalömun) og bundin við hjólastól býr niðrí bæ. Hún skreppur ekkert í bíó með mér þegar hún vill. Í fyrsta lagi fengi hún seint akstur í slíkan hégóma og í öðru lagi þarf hún alltaf að fara í rúmið fyrir vaktskiptin þar sem hún býr.”
Fólk með fötlun hefur þurft að þola brot á réttindum sínum í miklu ríkari mæli en flestir aðrir þjóðfélagshópar. Hvert sem litið er í þessum málum blasir við fólki blátt áfram grimmdarleg mannréttindabrot. En auðvitað eru þau öll til skoðunar, það er svo vinsælt hjá pólítíkusum. En stundum eru stigin örlítil spor í rétta átt, svona öðru hvoru alla vega.
Ég var stödd á ráðstefnu á Nordica fyrir ári síðan þegar Ísland skrifaði undir sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Ég stóð ásamt litlum hópi fólks og horfði á beina netútsendingu frá því þegar Ísland skrifaði undir sáttmálann og fagnaði ógurlega. En vissi samt að hingað til hafa íslensk stjórnvöld eytt meiri tíma og peningum í að ná majónesbettum úr sjúskuðum jakkafötum embættismanna en þau hafa nokkurn tíman eytt í að fara eftir því sem sáttmáli Sameinuðu þjóðanna kveður á um.
Það er gaman að lesa bókina Réttarstaða fatlaðra eftir Brynhildi Flóventz. Ekki síst ef maður er svo heppin að þekkja einhvern sem er með fötlun. Strax fyrsta setningin í lögum um málefni fatlaðra; „Markmið þessara laga er að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi” ( Lög nr. 59 2. júní 1992) er eins og úr einhverri væminni ævintýrabók miðað við raunveruleikann.
Eðlilegt líf?
Jafnaldra mín sem er með CP (öðru nafni heilalömun) og bundin við hjólastól býr niðrí bæ. Hún skreppur ekkert í bíó með mér þegar hún vill. Í fyrsta lagi fengi hún seint akstur í slíkan hégóma og í öðru lagi þarf hún alltaf að fara í rúmið fyrir vaktskiptin þar sem hún býr. Hún býr á stað sem heitir því skemmtilega nafni „sjálfstæð búseta”. Þar lifir hún sjálfstæðu lífi sem stjórnað er af vaktarplani fjársveltrar stofnunar. Æi nei þetta heitir víst ekki stofnun lengur, það er svo ljótt að láta einhvern búa á stofnun bara að því viðkomandi er með fötlun. Núna heitir allt miklu fallegri nöfnum, en starfseminni er áfram stjórnað af sama hugsunarhætti og þrönga fjárhagsrammanum. En jámm…ég veit ekki hverjum finnst þetta vera eðlilegt líf. Sjálfsagt engum, enda eiga þessi lög bara að vera falleg orð á pappír en fátt meira en það.
Þó það sé gaman að fara með mér í bíó
Henni væri samt slétt sama þó hún kæmist aldrei með mér í bíó, þó ég sé einn besti bíófélagi borgarinnar. Henni þætti töluvert meira virði að fá að fara í háskóla. En hún má víst þakka fyrir að hafa fengið að klára grunnskóla. Núna árið 2008 er það enn þá þannig að mörg börn fá ekki grunnskólamenntun, af því þau eru með fötlun. Eitt það fyrsta sem að foreldrar fá að heyra ef þeir eignast barn með fötlun er: „Flyttu til útlanda” . Skólaskyldan á Íslandi er nefnilega ekkert svo alvarleg. Til dæmis engin ef þú er sex ára og blind. Þú mátt þá hugsanlega vera með, en því miður, þá færðu engan til að kenna þér, hvað þá námsgögn. Við gerum ekki svoleiðis á Íslandi. Það er bara til í útlöndum.
Hvað ætlum við að gera?
Ég hitti sjaldan svo forhert fólk að það vilji ekki alla vega að grundvallaratriði eins og grunnskólamenntun sé í boði fyrir öll börn. Flestir vilja meira segja líka að farið verði eftir því sem stendur í lögum um málefni fatlaðra að fullu og svo jafnvel tæki allt gott fólk undir það sem stendur í nýja sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Til þess vantar betri forgangsröðun hjá hinu opinbera og öflugri réttindagæslu. Í dag eru starfandi sjö trúnaðarmenn fatlaðra. En ennþá er ekki kveðið á um að þeir þurfi að vera faglega ráðnir auk þess sem að fjöldinn sem þeir eiga að þjónusta er svo rosalegur þá ná þeir á engan hátt að sinna því sem sagt er til um í lögum um starf þeirra En það þarf sárlega að efla þessa réttindagæslu. Þessi hópur er nefnilega á margan hátt viðkvæmari en aðrir fyrir réttindabrotum en aðrir þar sem margir sem fylla þennan hóp hafa hvorki möguleika á að kynna sér réttindi sín sjálfir né nokkra möguleika á að berjast síðan fyrir því að fá hann í gegn. Þroskahjálp hefur árum saman barist fyrir því að komið verði á fót embætti umboðsmanns fatlaðra og útfært einfaldar tillögur um hvernig mætti bæta stöðu þessa hóps margfalt. En enn sem komið er hefur ekkert þokast í þessa átt.
Ég er samt sannfærð um að núna sé tíminn kominn. Ungt fólk vill meiri jöfnuð. Ungu fólki finnst ekki að sumar fjölskyldur þurfi að flytja úr landi svo börnin í fjölskyldunni geti lært að lesa. Við viljum öll ryðja burt hindrunum í samfélaginu sem koma í veg fyrir að allir geti nýtt hæfileika sína til fulls og við þurfum að sýna þeim sem ráða að við leyfum þeim ekki að bera fyrir sig fjárskorti þegar réttindi fólks og barna með fötlun eru brotin. Það er nefnilega enginn að biðja um eitthvað meira en aðrir fá, það á bara engin að þurfa að berjast fyrir því sem allir aðrir fá.
Hvað er eitt og hálft ár milli vina?
Það er ekkert svo langt í næstu sveitarstjórnarkosningar. Þær verða vorið 2010. Hvað segið þið um að þá verði þetta kosningamál? Við getum sagt við þetta atkvæðisþyrsta fólk: „Ætlar þú að tryggja öllum börnum í þínu sveitarfélagi grunnskólamenntun? Þá skal ég kjósa þig” Við skulum nýta okkur loforðagleðina sem stjórnmálamenn fyllast þá og biðja þá um það sem ætti að vera smáræði eins og grunnskólamenntun fyrir alla. Hvernig væri það? Síðan klárum við dæmið og búum þá loksins í þjóðfélagi þar sem allir eiga jafna möguleika. Eru þið ekki til í það?