Í grein dagsins fjallar Helga Tryggvadóttir um sigur nýfrjálshyggjuna í hugmyndakapphlaupi þjóðmálaumræðu undanfarinna ára. Nefnir hún Milton Friedman heitinn sérstaklega til sögunnar, en í greininni segir meðal annars: „Þegar aldarfjórðungssaga nýfrjálshyggjunnar er skoðuð sést að ekki er allt gull sem glóir. Stefán Ólafsson bendir á að þrátt fyrir ágætishagvöxt í Bandaríkjunum allt tímabilið hafi laun almennings yfirleitt ekki hækkað, jafnvel lækkað í sumum tilfelllum, þrátt fyrir að vinnudagurinn hafi lengst.” Líklega er fátt sem skiptir okkur mannfólkið meira máli en að vera frjáls. Töfraorðið frelsi hefur veitt byltingarsinnum byr til uppreisna, þrælum kjark til þess að komast undan oki húsbænda sinna og nýlendum til þess að berjast gegn herraþjóðum sínum og lýsa yfir sjálfstæði. Frelsi, jafnrétti og bræðralag urðu kjörorð frönsku byltingarinnar sem litar líf okkar allra enn þann dag í dag.
Í upphafi níunda áratugarins tókst aftur á móti hagfræðingum, með Milton Friedman heitinn í broddi fylkingar, að eigna sér töfraorðið. Vopnaðir orðinu frelsi (en alveg án jafnréttis og bræðralags) höfðu þeir sigur í hugmyndakapphlaupi þjóðmálaumræðunnar, nýfrjálshyggjan hefur síðan verið leiðandi afl í allri stjórnmálaumræðu á Vesturlöndum, alls ekki síst hér á Íslandi.
Stefán Ólafsson prófessor segir í grein í Morgunblaðinu um helgina með ólíkindum hvernig hagfræðingnum í jakkafötunum tókst svona vel upp að yfirtaka umræðuna um frelsið, meðan áhrifamiklir hugsjónamenn eins og Bob Dylan og John Lennon, sem sungu um frelsið á allt öðrum forsendum, fóru halloka. Gylliboð kapítalismans um betri kjör náðu þó eyrum fólks langt út fyrir fjármálalífið sem var þeirra heimavöllur. Almenningur fór með tímanum að leggja annan skilning í orðið frelsi en fyrri kynslóðir höfðu gert.
Margir hafa nú síðustu daga og vikur gert upp „sakirnar„ við Friedman eftir að þessi gríðaráhrifamikli hagfræðingur lést í hárri elli í síðasta mánuði. Lát Augusto Pinochet, fyrrum einræðisherra Chile, um helgina er líklegt til þess að auka enn á þessar vangaveltur. Friedman var nefnilega aðalhugmyndasmiður herforingjastjórnarinnar þar í landi og sótti Chile heim í því skyni að funda með Pinochet og halda hagfræðifyrirlestra. Hugmyndir Friedman um frjálsan markað höfðu því gríðarmikil áhrif á efnahag Chile á tímum Pinochet.
Þegar aldarfjórðungssaga nýfrjálshyggjunnar er skoðuð sést að ekki er allt gull sem glóir. Stefán Ólafsson bendir á að þrátt fyrir ágætishagvöxt í Bandaríkjunum allt tímabilið hafi laun almennings yfirleitt ekki hækkað, jafnvel lækkað í sumum tilfelllum, þrátt fyrir að vinnudagurinn hafi lengst. Hins vegar hafi ójöfnuður í samfélaginu aukist til mikilla muna, markaðurinn skilaði nefnilega fámennri stétt fjárfesta og hátekjumanna miklum auðæfum meðan við hin sátum eftir.
Er þetta frelsi? Minn skilningur á orðinu er allavega allt annar! Frelsi er að geta verið áhyggjulaus um að eiga alltaf völ á góðri heilbrigðisþjónustu ef veikindi steðja að. Frelsi er að vera þátttakandi í samfélagi þar sem reynt er með öllum tiltækum ráðum að minnka bilið milli ríkra og fátækra, þó ekki væri nema bara vegna þess að fátækt og misrétti stuðla að glæpum (sem skerða auðvitað frelsi okkar allra). Frelsi er að búa í samfélagi þar sem allir geta aflað sér æðri menntunar og þannig komist áfram í lífinu óháð fyrri störfum foreldra.
Ég held að það sé tími til kominn að endurvekja hið gamla frelsi og hafa jafnrétti og bræðralag með!
Heimildir:
Stefán Ólafsson. Maðurinn sem rændi frelsinu. Lesbók Morgunblaðsins 9. desember og Wikipedia.