Lög um verðtryggingu frá 1979 ásamt vaxtafrelsi um miðjan níunda áratug síðustu aldar björguðu innlendum fjármagnsmarkaði frá algjöru hruni. Verðbólgan var hamin og lífeyrissjóðir landsmanna fóru að vaxa og dafna í stórbættu fjármálaumhverfi eins og fjallað var um í grein um íslensku verðtrygginguna, sem birtist hér á Vefritinu sl. laugardag. Í grein dagsins, sem er önnur af þremur greinum um viðfangsefnið, fjallar Agnar Freyr Helgason um hagsmuni lífeyrisþega af verðtryggingunni – hvaða áhrif tryggingin hefur á ævisparnað þeirra og hvað gæti gerst ef hún yrði afnumin.
„Verðbólga er eitt form skattlagningar, sem krefst ekki lagasetningar.”
- Milton Friedman, Nóbelsverðlaunahafi í hagfræði
Sparnaður Íslendinga fer að langstærstum hluta fram í gegnum kerfi lífeyrissjóðanna og lífeyrissjóðirnir fjárfesta að talsverðu leyti í verðtryggðum skuldabréfum. Það er því afar brýnt að hagsmunir sjóðanna séu hafðir til hliðsjónar í öllum vangaveltum um afnám verðtryggingarinnar. Þeir eru jú ein mikilvægasta eign þjóðarinnar – trygging meginþorra þjóðarinnar fyrir áhyggjulausu ævikvöldi.
Þegar þróun meðalraunvaxta á almennum skuldabréfum íslenskra banka og sparisjóða er skoðuð á tímabilinu 1980-2005 kemur glögglega í ljós að óverðtryggð skuldabréf bera nánast ætíð mun hærri vexti en verðtryggð skuldabréf, þegar efnahagslegur stöðugleiki ríkir í samfélaginu.
Þegar það er hins vegar mikill breytileiki í verðbólgunni, eins og var á níunda áratug síðustu aldar og hefur verið að einhverju marki undanfarin ár þá eru raunvextir óverðtryggða bréfa lægri en verðtryggðra bréfa (það skekkir þessa mynd að vísu ögn að vextir urðu ekki að fullu frjálsir fyrr en 1986, sem skýrir að einhverju leyti gífurlega neikvæða ávöxtun óverðtryggðra skuldabréfa fram til þess tíma).
Ef verðtryggingin yrði afnumin og verðbólgudraugurinn dúkkaði upp á ný, má því búast við því að hagsmunir lífeyrisþega yrðu fyrir borð bornir. Í greinargerð sinni „Áhrif afnáms verðtryggingar á lífeyrissjóði” kemur Tryggvi Þór Herbertsson, forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, með lýsandi dæmi um hugsanleg áhrif þess á lífeyrissparnað landans:
„Ímyndum okkur einstakling sem leggur 2% af laununum sínum til viðbótarlífeyrissparnaðar og fær 2% mótframlag frá vinnuveitanda. Laun þessa manns hækka að meðaltali um 1,5% á ári að raunvirði (til að endurspegla aukna framleiðni í hagkerfinu) og hann er 40 ár á vinnumarkaði. Gerum nú ráð fyrir að vegna þess að allar eignir lífeyrissjóðsins eru óverðtryggðar að þá sé raunávöxtun að meðaltali 1% lægri en ef allar eignir sjóðsins hefðu verið verðtryggðar – 4% raunávöxtun í stað 5%. Miðað við þessar forsendur þá væri lífeyrissjóður þessa manns við starfslok 21% lægri en ef allt hefði verið verðtryggt. Eignir sjóðsins hefðu verið rýrðar með afnámi verðtryggingarinnar og eftirlaunin lækkuð. En augljóst er að þessir peningar hefðu ekki gufað upp – þeir hefðu færst til skuldunauta sjóðsins. Og ekki eingöngu hefðu peningarnir verið færðir milli aðila heldur einnig á milli kynslóða. Eignamenn framtíðarinnar – lífeyrisþegarnir – niðurgreiddu lán skuldara í nútíðinni. Ljóst er að þetta dæmi er mjög ýkt en varpar samt ljósi á þætti málsins.”
Þetta samhengi virðist fara framhjá fjölmörgum sem tjá sig um ágæti verðtryggingarinnar – það að með afnámi hennar væri hugsanlega verið að stuðla að stórfelldri rýrnun eftirlaunasparnaðar landsmanna. Þessu til viðbótar er afar sennilegt að ef lífeyrissjóðir þyrftu alfarið að fjárfesta í óverðtryggðum eignum myndi verða nauðsynlegt að afnema lagaákvæði um að mánaðarlegur lífeyrir lífeyrisþega skuli vera verðtryggður. Afnám verðtryggingarinnar gæti þannig stuðlað að aukinni óvissu lífeyrisþega hvað varðar kaupmátt lífeyris.
Með möguleika á verulega skertum eftirlaunum og óverðtryggðum í þokkabót, má telja afar líklegt að íslenskir launþegar séu betur settir með verðtryggingunni en án hennar, að minnsta kosti þegar litið er til eftirlaunasparnaðar þeirra.
Alþjóðlegur samanburður
Þrátt fyrir algengan misskilning er ljóst að flest lönd í hinum vestræna heimi leyfa verðtryggingu. Það er hins vegar misjafnt að hve miklu leyti hún er útbreidd og raunar eru afar fá lönd sem verðtryggja útlán til heimila í sama mæli og Íslendingar.
Verðtrygging ríkisskuldabréfa þekkist í átta ríkjum OECD: Ástralíu, Bretlandi, Danmörku, Írlandi, Íslandi, Kanada, Nýja Sjálandi og Svíþjóð. Hlutfall verðtryggingar á ríkisskuldabréfum er hæst hér á landi, um 86%, í Bretlandi er það um 18%, í Svíþjóð rúm 7%, í Ástralíu um 4% en lægra annars staðar.
En er verðtryggingin svo slæm fyrir neytendur? Getur ekki verið að hinir nýjungagjörnu Íslendingar hafi hrapað niður á lausn sem sé alls ekki eins slæm og af er látið? Eða er það eins og svo margir halda fram, að verðtryggingin sé blessun fyrir lánadrottna, en böl fyrir skuldunauta?
Fjallað verður ítarlega um hagsmuni skuldara af verðtryggingunni í síðustu grein höfundar, sem mun birtast hér á Vefritinu næstkomandi miðvikudag (III).
Heimildir
Afnám verðtryggingar á fjárskuldbindingum, þingsályktunartillaga 13 þingmanna Samfylkingarinnar frá 2005.
,,Áhrif afnáms verðtryggingar á íslensku lífeyrissjóðina” eftir Tryggva Þór Herbertsson, greinargerð til Landssamtaka lífeyrissjóða frá 2004.
„Hvað mörg lönd í heiminum leyfa verðtryggingu lána?„ eftir Gylfa Magnússon. Vísindavefurinn 15.5.2003. http://visindavefur.hi.is/?id=3418. (Skoðað 27.10.2006).
„Verðtrygging lánsfjármagns og vaxtastefna á Íslandi” eftir Bjarna Braga Jónsson, gefið út af Seðlabanka Íslands, 1998.
Þróun meðalraunvaxta innlánastofnana 1980-2005, Hagstofa Íslands.