Um helgina fara fram forsetakosningar í Venesúela, þar sem Hugo Chavez sækist eftir endurkjöri. Pétur Ólafsson fjallar í grein dagsins um ástæður þess að mörg lönd álfunnar kusu sér vinstristjórnir árin 2005 og 2006. „Ein helsta ástæða þess að vinstriöfl eru að ná völdum er líklega sú að íbúar Suður-Ameríku hafa mátt þola mikið óréttlæti á síðustu tuttugu árum. Í mjög einfaldri mynd eru helstu málefni vinstri flokkanna á svæðinu að minnka fátækt og bæta lífsskilyrði almennt, auka sjálfstæði efnahagsins, og draga úr rétttrúnaði á óheft alþjóðleg viðskipti.„
Á liðnu ári hafa farið fram forsetakosningar í mörgum löndum Suður-Ameríku og hafa vinstrisinnaðir frambjóðendur oftar en ekki borið sigur úr býtum. Niðurstöður þessara kosninga benda því til þess að íbúar Suður-Ameríku séu að hallast til vinstri.
Ekki nýtt af nálinni
Vinstrið í Suður-Ameríku er ekki nýtt af nálinni og einkenndist seinni helmingur 20. aldar af sósíalisma í mörgum löndum á svæðinu. Bandaríkjastjórn var dugleg að steypa forsetum suðursins af stóli með fjárstuðningi og hernaðaraðgerðum þar sem kalda stríðið var í fullum gangi og ofsóknaræði mikið á báða bóga. Andúð í garð Bandaríkjanna og bandarískra fyrirtækja í Suður-Ameríku gegnsýrði þetta tímabil stjórnmála og eru m.a. ástæður þess að vinstri flokkar náðu þar völdum.
United Fruit Company hélt sig lengi vel í þessum heimshluta og varð svo gríðarlega stórt að það stjórnaði efnahag margra landa. Vegna sterkrar stöðu sinnar í rómönsku Ameríku mútaði fyrirtækið valdhöfum og þaðan er hugtakið bananalýðveldi dregið. Eftir kalda stríðið datt allt í dúnalogn og vinstrið lagðist í dvala allt þangað til skuggahliðar hnattvæðingar fóru að gera vart við sig undir lok 20. aldar.
Vinstrið vaknað aftur til lífsins
Nú, hartnær 20 árum eftir að kalda stríðinu lauk hefur suður-ameríska vinstrið vaknað til lífsins. Árið 1998 vann Hugo Chavez forsetakosningarnar í Venezuela með yfirgnæfandi meirihluta atkvæða.
Frá janúarbyrjun 2005 og til desemberloka ársins 2006 hafa farið fram kosningar í mörgum löndum rómönsku ameríku. Evo Morales vann Bólivíu, Michelle Bachelet vann Chile, Ollanta Humala vann Perú, Daniel Ortega vann Nicaragua og svo mætti lengi telja.
Til að gera langa sögu stutta eru um 300 milljónir af 520 milljónum íbúum Suður-Ameríku undir stjórn vinstri flokka. Að sjálfsögðu eru valdhafarnir mislangt til vinstri en öll löndin eiga það sameiginlegt að vilja efla áhrif Suður-Ameríku gagnvart norðrinu. Flestir eru sammála um að Hugo Chavez sé upphafsmaður þessarar róttæknibylgju þrátt fyrir að hann sé mjög umdeildur, bæði í sínu heimalandi og í álfunni.
Mikið óréttlæti síðustu tuttugu ár
Ein helsta ástæða þess að vinstriöfl eru að ná völdum er líklega sú að íbúar Suður-Ameríku hafa mátt þola mikið óréttlæti á síðustu tuttugu árum. Í mjög einfaldri mynd eru helstu málefni vinstri flokkanna á svæðinu að minnka fátækt og bæta lífsskilyrði almennt, auka sjálfstæði efnahagsins, og draga úr rétttrúnaði á óheft alþjóðleg viðskipti.
Reynsla margra landa af alþjóðastofnunum á borð við Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn hefur vægast sagt verið slæm. Fátækt Rómönsku Ameríku hefur verið mikil í gegnum árin og sú fátækt hefur leitt af sér að ríkin hafa þurft að slá lán hjá Alþjóðabankanum. Til þess að geta átt í viðskiptum við bankann, sem er í 51% eigu Bandaríkjanna, hafa löndin þurft að selja náttúruauðlindir sínar alþjóðlegum stórfyrirtækjum á spottprís.
Ríkin hafa þurft að selja allt frá olíulindum til vatnsbóla og jafnvel regnvatns, en það hefur haft í för með sér að verð á þessum vörum hækkar upp úr öllu valdi. Meira að segja Alþjóðabankinn sjálfur segir að eitt af vandkvæðum þess að fátækt sé ennþá mikil í Suður-Ameríku sé vegna þess að fyrirtækin sem eiga auðlindirnar sjái ekki hag sinn í því að selja fólki undir fátæktarmörkum vatn, kyndingu og aðar nauðþurftir.(1)
Lífsskilyrði ekkert batnað
Þjóðarframleiðsla í rómönsku Ameríku á ári hefur rétt tæplega tvöfaldast á síðustu 20 árum.(2) Hvernig má þá vera að óánægja íbúanna sé svo mikil? Er tvöföldun á þjóðarframleiðslu ekki nokkuð gott á 20 árum? Það má vera að þjóðarframleiðsla hafi tvöfaldast á þessu tímabili en lífsskilyrði hafa svo sannarlega ekki batnað. Áherslur á þau mál sem eru frumskilyrði þess að samfélag geti þróast hafa ekki verið miklar.
Samkvæmt reglum Alþjóðabankans þurfa þau lönd sem taka lán hjá bankanum að skera alvarlega niður í ríkisrekstri, þ.m.t. á öllum skólastigum og í heilbrigðiskerfinu. Þróun og velferð þjóða byggist fyrst og fremst á traustum stoðum góðs mennta-, heilbrigðis- og efnahagskerfis. Þessar stoðir eru ekki nægilega traustar í sumum löndum rómönsku Ameríku vegna reglna Alþjóðabankans.
Samkvæmt skýrslu Sameinuðu Þjóðanna frá árinu 2002 hefur hlutfall þeirra sem lifa undir fátæktarmörkum, sem eru tveir Bandaríkjadalir á dag, fækkað. Á bilinu 1987-1998 hefur fátækt dregist saman um þrjú prósentustig, frá 34% niður í 31%.(3) Þessar tölur segja mikið um virkni og raunverulegan vilja þessara alþjóðastofnana til að draga úr fátækt.
Samkvæmt heimasíðu Alþjóðabankans er meginmarkmið hans að berjast gegn fátækt í þróunarlöndum en á meðan bankinn neyðir þjóðir til að einkavæða og skera niður í anda frjálshyggju, getur hann ekki sinnt hlutverki sínu, svo einfalt er það.
Þörf fyrir breytingar
Þess vegna kýs almenningur Suður-Ameríku til vinstri. Andmælendur vinstri bylgjunnar í Suður-Ameríku segja frambjóðendur stunda falskan popúlisma af verstu sort og fólkið geti ekki greint þar á milli sannleika og lyga.
Hins vegar, hafi maður einhverja trú á lýðræði, eru kosningarnar í Suður-Ameríku síðasta árið búnar að sanna þörfina fyrir breytingar. Fólk kýs til vinstri af því að vinstrið vill ekki óbreytt ástand. Vinstrið vill aukið sjálfstæði efnahagsins, minnkun á neikvæðum áhrifum hnattvæðingar í gegnum stórfyrirtæki, draga úr tengslum við Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn.
Dómur felldur yfir nýfrjálshyggjunni
Gagnrýni á alþjóðastofnanir hefur á síðustu árum stigmagnast. Þingmenn, ráðherrar og þjóðarleiðtogar gagnrýna þessar stofnanir. Fræðaheimurinn er sífellt að gera athugasemdir og setja spurningamerki við raunverulega virkni og tilgang þessara stofnana. Almenningur í Suður-Ameríku hefur ljáð vinstri flokkum atkvæði sín og um leið fellt dóm sinn yfir hattvæddri nýfrjálshyggjunni.
En ef alþjóðastofnanirnar eru gagnrýndar svona harðlega, hvers vegna er kerfi nýfjálshyggjunnar á heimsvísu ekki endurskoðað eða í það minnsta rætt? Vegna þess að það sem er í húfi er lögmæti óbreytts ástands frjálshyggju. Það sem er í húfi er úr sér gengin 26 ára gömul stefna nýfrjálshyggju, sem er arfleið Reagans og Thatcher, sem hægri menn eiga eftir að verja með kjafti og klóm.
Á sunnudaginn næsta fara fram forsetakosningar í Venesúela þar sem Hugo Chavez er í framboði til endurkjörs. Bandarísk félagasamtök í tugavís styrkja mótframbjóðendur hans í von um að hann verði ekki kosinn. Verði hann hins vegar endurkjörinn má telja víst að vinstrið í Suður-Ameríku er komið til að vera, í bili að minnsta kosti.
[1] Skýrsla Alþjóðabankans: Infrastructure in Latin America and the Caribbean: Recent Development and key Challenges. http://web.worldbank.org/
2 Trends in economy of Latin America and the Caribbean. http://maps.grida.no/go/graphic /
3 http://www.globalissues.org/TradeRelated/Poverty.asp